Jos Pijpers drie jaar provinciaal overste van SMA
"Missie blijft onze core-business"

door Matheu Bemelmans

Aan het begin van de zomer vond in het missiehuis in Cadier en Keer het Bijzonder Provinciaal Beraad (BPB) van de Sociëteit van Afrikaanse Missiën plaats. Dit is een centrale vergadering van de Nederlandse SMA-provincie, waarin het beleid van het bestuur van de afgelopen drie jaar wordt geëvalueerd.

Voor Jos Pijpers betekende het een toetsing van zijn beleid als provinciaal. Conclusies: ,,Het Missiewerk in Afrika blijft onze core-business. Daarvoor blijven we nieuwe mensen zoeken, al zal het financieel de komende jaren wat moeizamer verlopen.’’

Jos Pijpers (60) werd in 2001 door de SMA gevraagd zijn werk als missionaris in de Filippijnen neer te leggen en naar Nederland terug te keren om de SMA-provincie te leiden als opvolger van Ton Storcken, die na 12 jaar niet meer als provinciaal herkozen kon worden. Hoewel Pijpers het op de Filippijnen als pastoor van een parochie met 50.000 parochianen en 16 missen in het weekeinde uitstekend naar zijn zin had, vond hij ook dat hij het beroep dat de congregatie op hem deed niet kon negeren. ,,Ik heb niet om deze taak gevraagd, maar ik vond wel dat ik loyaal moest zijn. En ik heb er geen spijt van. De afgelopen drie jaren zijn me uitstekend bevallen.’’

Even wennen was het wel voor de priester uit Utrecht die 31 jaar als missionaris had gewerkt, waarvan 17 in Ghana en 14 jaar op de Filippijnen. ,,Een oud-missionaris had me gewaarschuwd dat je zeker drie jaar nodig hebt om in Nederland te acclimatiseren. Dat klopt ook wel.’’

Als provinciaal heeft Pijpers wel een totaal andere dagtaak gekregen dan als missionaris. ,,Mijn werk bestaat vooral uit coördineren, zorgen dat alles binnen de congregatie loopt. Helaas hoort daar veel vergaderen bij. Dat is niet altijd even leuk, maar wel noodzakelijk. Gelukkig kan ik er ook af en toe even uitbreken door projecten te bezoeken of SMA-leden die verspreid door Nederland wonen.’’

Vorig jaar bezocht Pijpers alle missionarissen die door de Nederlandse provincie zijn uitgezonden. En verder reist hij veel op en neer tussen Cadier en Keer, Oosterbeek en Amsterdam, de plaatsen in Nederland waar de SMA communiteiten heeft. ,,Maar ik hoef niet alles alleen te doen. Het bestuur bestaat uit vijf personen en we hebben onderling de taken verdeeld.

Eens in de zes jaar komt een afvaardiging van alle Nederlandse SMA-leden bij elkaar in de zogeheten Provinciale Vergadering om een nieuw bestuur en een nieuwe provinciale overste te kiezen en om het beleid voor de komende zes jaar te bepalen. Halverwege die periode vindt het Bijzonder Provinciaal Beraad plaats om alle lopende zaken te evalueren en de koers voor de komende drie jaar eventueel bij te sturen. Dit gebeurde van 28 juni tot 2 juli. Op de agenda stond het complete reilen en zeilen van de Nederlandse SMA-provincie, van het beleid met betrekking tot het uitzenden van missionarissen tot en met de verzorging van gepensioneerde leden, de vernieuwing van het Afrikacentrum, de wijzigingen in het Afrikahuis in Amsterdam en de financiële situatie van de sociëteit.

,,De algemene teneur na afloop van het BPB was dat de SMA, net als alle religieuze congregaties, zorgelijke tijden tegemoet gaat,’’ zegt Jos Pijpers terugkijkend. ,,Waren we ons er een paar jaar geleden al van bewust dat alle leden langzamerhand een dagje ouder worden, anno 2004 is dat ook duidelijk te merken. Er zijn mensen van 75 en 80 jaar die nog een volledige dagtaak hebben. Maar er zijn ook steeds meer leden die noodgedwongen met pensioen moeten gaan, omdat ze het werk niet meer aankunnen. Maar we zijn blij dat wij in ieder geval een congregatie zijn die ten minste er nog nieuwe leden bij hebben gekregen.’’

Belangrijkste conclusie van het BPB 2004 is dat de SMA een missionaire organisatie is die een voortrekkersrol vervult binnen de lokale geloofsgemeenschappen in Afrika en dat ook wil blijven doen. Pijpers: ,,Afrika is en blijft onze core-business. We blijven toekomstgericht en zoeken naar mogelijkheden om vanuit Nederland onze missionaire inzet in Afrika te blijven realiseren.’’ Hoe? Dat verschilt van project tot project. ,,We zijn in eerste instantie een missionaire organisatie en geloofsverkondiging blijft onze belangrijkste taak, maar wel in haar volheid. Dus ook met sociale en educatieve projecten.’’

Een belangrijke afspraak die door het BPB nog eens bevestigd werd, is dat de SMA geen eigenaar is van de diverse projecten in Afrika, maar ze begeleidt. ,,Dat betekent dat op het moment dat een project goed loopt en zelfstandig verder kan, wij onze handen er vanaf trekken en verder gaan naar een nieuw project,’’ aldus Pijpers. Het duidelijkste voorbeeld daarvan zijn volgens hem de traditionele bisdommen in Ghana, die ooit gesticht en opgebouwd zijn door Nederlandse SMA-missionarissen. ,,Ze zijn nu zover ontwikkeld dat ze op eigen benen kunnen staan. Dat betekent dat wij onze missie letterlijk vervuld hebben en verder kunnen trekken naar nieuwe gebieden, waar behoefte is aan primaire evangelisatie.’’

Op de vraag of die gebieden er dan nog zijn, antwoordt Pijpers bevestigend. ,,Er zijn nog zat nieuwe uitdagingen in Afrika waar wij ons op kunnen richten. De oude parochies zijn inmiddels wel gesetteld, maar de periferie van de bisdommen wordt – ook door de Afrikanen zelf – wel eens vergeten. Er zijn heel veel gebieden die voorheen onbewoond waren en waar mensen nu naartoe trekken. Dat zijn letterlijk missiegebieden, waar ook de kerk vanaf het nulpunt moet worden opgebouwd.’’ Als voorbeeld noemt Pijpers het bisdom Lodwar in noordwest Kenya, waar de voormalige generale overste van de SMA, de Ier Patrick Harrington nu bisschop is. ,,Dat is een zeer arm en desolaat gebied. Ik heb daar enkele van onze Nederlandse missionarissen bezocht en ik heb zeer veel bewondering voor het werk dat zij daar onder die omstandigheden doen.’’

De Nederlandse SMA-provincie telt op dit moment zo’n 20 priestermissionarissen en 10 leken die in Afrika werken. In tegenstelling tot vroeger is er veel meer contact met SMA-ers uit andere landen. ,,Vroeger waren dat gescheiden circuits. Vanuit Nederland werkten wij in Ghana en wij kwamen niet in Togo of een ander buurland. Dat is nu voorbij. Er zijn nu ook Afrikaanse provincies van de SMA, waardoor niet meer alles vanuit Europa geregeld hoeft te worden. Dat is een goede ontwikkeling.

Intussen blijft de congregatie op zoek naar nieuwe leden. De SMA heeft jaren geleden de trend gezet door als een van de eerste congregaties naast religieuzen ook leken als leden toe te laten en uit te zenden en als het aan Pijpers ligt, wordt die weg voortgezet. ,,We blijven optimistisch zoeken naar nieuwe manieren om jonge mensen voor ons werk te interesseren.’’ Hoewel het mondjesmaat gaat, is de provinciaal toch trots dat regelmatig nieuwe mensen aan de eigen interne missieopleiding CMPA starten.

Naast het missiewerk in Afrika, is de SMA ook al 25 jaar verbonden aan de Afrikaanse All Saints Parish (Parochie van Alle Heiligen) in Amsterdam. ,,We zijn pastoraal en diaconaal actief. Vanuit heel Amsterdam komen mensen naar ons Afrikahuis. De vieringen in het weekeinde puilen uit.’’ Wel is duidelijk dat er bestuurlijk het een en ander gaat veranderen. ,,De Nederlandse bisdommen willen de allochtonenparochies langzaam integreren met de territoriale parochies. Ook al omdat met name in de randstad de allochtonenparochies het meest vitaal zijn. De SMA wil in de toekomst zeker haar diensten aan de parochie blijven aanbieden.’’

Het Missiehuis in Cadier en Keer blijft steunen op drie belangrijke peilers: het Afrikamuseum, de Missionarissenopleiding (zowel voor priesters als leken) en het Kloosterverzorgingshuis. Pijpers: ,,Het Afrikacentrum is en blijft onze publiekstrekker. Tijdens het BPB is nog eens afgesproken dat de band met de SMA ook hecht moet blijven. Het museum staat niet op zichzelf, maar is echt een onderdeel van de congregatie.’’ Het is de bedoeling het museum de komende jaren verder te moderniseren. ,,We willen onder meer de beeldentuin verder uitbreiden en ook op het buitenterrein Afrikaanse bouwwerken neerzetten. Daarnaast wordt het langzaam tijd om de vaste tentoonstelling op de begane grond, die er nu al weer enkele jaren staat, te vernieuwen. Daarvoor gaan we fondsen werven.’’

De provinciaal onderstreept dat de missionarissenopleiding ook van zeer groot belang is in de totale setting van het Missiehuis. ,,Momenteel hebben wij weliswaar geen priesterkandidaten. Maar we leiden wel regelmatig leken op. In september beginnen we weer met vier mensen die de vooropleiding al hebben afgemaakt.’’ Tijdens het BPB is ook besloten om met het verzorgingshuis op de ingeslagen weg door te gaan. Met name ook vanuit de verantwoordelijkheid die de congregatie voelt om een goede oudedagsvoorziening voor haar eigen leden te treffen.

Voorts heeft het Missiehuis ook een functie als ontvangstcentrum voor groepen, die van de faciliteiten in Cadier en Keer gebruik willen maken. Zo was afgelopen jaren het bisdom Roermond te gast voor zijn Missiedag, die dit jaar in het teken stond van het bisdom Lodwar in Kenia van SMA-bisschop Patrick Harrington. Ook voor andere functies en bijeenkomsten houdt de SMA de deuren open om mensen en groepen te ontvangen. ,,Gastvrijheid is een van de kwaliteiten die wij hoog in het vaandel proberen te houden,’’ aldus Pijpers.

Financieel staat de SMA er minder rooskleurig voor, zo bleek tijdens het BPB. De laatste paar jaar is een situatie ontstaan, waarin er meer geld wordt uitgegeven dan er binnenkomt. ,,Dat kan natuurlijk geen jaren blijven duren,’’ merkt Pijpers op. ,,Al kunnen we er ook niet zo heel veel aan doen. In de hele samenleving gaat het op dit moment economisch slecht, dus waarom zou ons dat bespaard blijven. We hopen wel met een nieuw administratiesysteem een overzichtelijker beeld van de uitgaven te krijgen, zodat we daar meer grip op kunnen krijgen.’’ De meeste uitgaven worden overigens gedaan in verband met de missionaire verplichtingen van de sociëteit, met name in Afrika.

Het bestuur werkt inmiddels aan plannen om de kosten terug te dringen en tegelijkertijd meer inkomsten te genereren. Een belangrijk onderdeel is dat de SMA zich de komende jaren beter en professioneler wil presenteren. PR wordt daarom een speerpunt van beleid, in de hoop dat dit meer geld en ook meer nieuwe leden oplevert. ,,Dat laatste vind ik eigenlijk nog het allerbelangrijkste,’’ merkt Pijpers op. ,,Als ik aan de toekomst denk, zijn de financiële problemen niet mijn grootste zorg, maar wel de vraag hoe we nieuwe mensen vinden die onze idealen verder kunnen dragen.’’