Kardinaal Turkson van Cape Coast tijdens Heiligdomsvaart Maastricht
" Afrika en Europa moeten elkaar missionarissen blijven sturen"

door Matheu Bemelmans

Kardinaal Peter Turkson (56) is aartsbisschop van Cape Coast in Ghana. Door Vaticaanwatchers wordt hij gezien als een van de belangrijkste nieuwe kerkleiders in Afrika. Zelf stelt hij zich heel bescheiden op. In juli was hij in Maastricht om te spreken op de Missionarissendag, die daar in het kader van de Heiligdomsvaart werd gehouden. Hij logeerde in het SMA-Missiehuis in Cadier en Keer, zijn vaste uitvalsbasis in Nederland.

U heeft een goede relatie met Nederland. Hoe is die ontstaan?
,,Het waren Nederlandse paters van de Sociëteit van Afrikaanse Missiën die halverwege de 19e eeuw naar Ghana kwamen om daar als missionaris te werken. Zij hebben onder andere een seminarie gesticht en daar heb ik ook mijn priesteropleiding gevolgd. Ik ben zelf geen lid van de SMA, maar heb wel goede contacten met de congregatie en ben daarom ook wel eens te gast in hun missiehuis in Cadier en Keer. Het grappige is dat ik hier nu oud-missionarissen tegenkom van wie ik vroeger op het seminarie les heb gehad. En tijdens mijn studie bijbelwetenschap in Rome heb ik in het Nederlands College gewoond. Daar heb ik ook een aantal goede vriendschappen met Nederlandse priesters aan over gehouden.’’

U reist regelmatig tussen Afrika en Europa. Wat zijn de belangrijkste verschillen tussen deze twee werelddelen?
,,Wat mij in Europa opvalt, is dat mensen hier de rechten van anderen respecteren. Bijvoorbeeld in het verkeer. In Europa probeert men zich aan bepaalde regels te houden en bij ons niet. Een ander groot verschil is het geluid. In Ghana is veel meer lawaai dan hier én Europa is veel groener. Daar staat tegenover dat de religiositeit in Afrika veel groter is. Mensen nemen de tijd om naar de kerk te gaan. Geloven heeft in Afrika ook een sociale functie. De kerk is een ontmoetingsplek. Het traditionele systeem van familiebanden staat onder druk. Ook bij ons reizen mensen meer, trouwen met iemand van elders of verhuizen naar een andere streek om te werken. De kerk is dan voor veel mensen een plek waar ze hun sociale contacten kunnen onderhouden. Juist omdat die warme familiale sfeer in veel kerken in Europa ontbreekt voelen Afrikanen zich daar niet thuis.’’

Hoe kijkt u tegen de kerk in Nederland aan?
,,Als ik in Nederland te gast ben, is dat altijd vanwege een feest. Ik heb daardoor geen reëel beeld van de feitelijke situatie in de parochies. Wat vanuit Afrikaans perspectief moeilijk te begrijpen is, is dat hier kerken gesloten worden. In Ghana bouwen we juist nieuwe kerken. Mensen die vanuit Derde Wereldlanden naar Europa komen, beleven hier een soort weeservaring. Het christendom is tot ons gekomen via missionarissen uit Europa. Als wij nu in Europa komen, vinden we hier niet meer het christendom zoals het ons is voorgehouden. Het is alsof wij onze ouders in het geloof zijn kwijt geraakt. Ik denk overigens wel dat het een cirkelbeweging is. Mensen kunnen niet zonder geloof en dus zal het met de kerk in Europa ooit wel weer beter gaan. Als Afrikaanse kerk kunnen wij daar wel veel van leren. We moeten oppassen dat ons niet hetzelfde overkomt.’’

Wat ging er dan fout in Europa?
,,In de Middeleeuwen is de kerk als instituut te machtig geworden. Daardoor staat de kerk in Europa voor veel mensen gelijk aan macht en hiërarchie. Daar zetten mense zich tegen af. Als Europeanen over het Vaticaan spreken, hebben ze het altijd over macht en een bestuursapparaat. Voor Ghanezen is het Vaticaan de plaats waar de paus woont, de belangrijkste voorganger in het geloof, een inspirator. Hiërarchie speelt in dat beeld helemaal geen rol. En dat is ook goed, want de kerk hoort dienend te zijn. In Afrika moeten we ervoor zorgen dat de kerk ook dienend blijft en het vertrouwen houdt. Anders ontstaat bij ons dezelfde rebellie.’’

U heeft op de missionarissendag in Maastricht gesproken over de vraag of Afrika nog missionarissen nodig heeft. Wat is uw antwoord?
,,Heel eenvoudig: ja! We zijn een missionaire kerk en daarom blijven we ook missionarissen nodig hebben. Je kunt niet zeggen: we kunnen geen missionarissen meer sturen, omdat wij nu zelf een priestertekort hebben. Dat zou betekenen dat de oude generatie missionarissen er alleen maar op uitgetrokken is, omdat ze in Nederland boventallig was. En dat is niet waar. Zij trokken de wereld in, omdat ze het evangelie wilden verkondigen. En dat geldt vandaag de dag nog steeds. We moeten als christenen overal ter wereld de boodschap uitdragen en delen met anderen. En dus blijft missiewerk nodig. Toen Jezus vijfduizend mensen te eten gaf van twee broden en vijf vissen, deed hij dat niet omdat hij zoveel eten over had, maar omdat het weinige dat er was gedeeld werd. Solidariteit is heel belangrijk.

Daarom sturen wij nu ook missionarissen vanuit Afrika naar Europa. Niet omdat we teveel priesters hebben. Want als ik het goed begrijp, wonen er in Limburg nog zo’n 500 priesters, terwijl ik er in mijn bisdom maar 110 heb. En toch zend ik mensen uit naar Amsterdam en Duitsland. Dat doe ik niet omdat ze bij ons over zijn, maar om in dialoog met de kerk in Europa te komen. En zo moeten er ook Europeanen naar Ghana blijven komen, want anders leren ze er de mensen en de kerk nooit kennen.

Missie vraagt ook om aanpassingsvermogen. Een missionaris in een ivoren toren bereikt niks. Hij moet tussen de mensen staan en de boodschap brengen op een manier die hen aanspreekt. Je kunt niet van Europa naar Afrika komen en daar op dezelfde manier pastoraal werk doen. Missioneren wil niet zeggen van Afrikanen tweederangs Europeanen maken. En Ghanese missionarissen moeten in Europa niet doen alsof ze in Afrika zijn, want dat werkt niet.’’

Bisschop Wiertz van Roermond heeft als nieuw beleid dat hij missionarissen uit het buitenland uitnodigt om in Limburg te komen werken. Wat vindt u daarvan?
,,Een goede actie. Het is goed om de gelovigen in Limburg via hen het gezicht van de wereldkerk te laten zien.’’

Tegenstanders brengen daar tegenin dat het voor missionarissen uit een andere cultuur heel moeilijk is om in Nederland te aarden.
,,Die mensen kun je de wedervraag stellen: waarom gingen jullie dan vroeger vanuit Europa de hele wereld over? Golden die culturele verschillen toen dan niet? Mensen worden niet als missionaris uitgezonden, omdat ze zulke experts op het gebied van Nederland zijn, maar om het evangelie te brengen. Het moeten natuurlijk wel mensen zijn die hier kansen zien. Ze moeten sterk in hun schoenen staan en niet depressief raken van een paar tegenslagen.’’

Vanuit Nederland zijn duizenden missionarissen over de hele wereld uitgezonden. De meeste zijn nu oud en komen terug. Wat zouden de missiecongregaties moeten doen om hun idealen door te geven aan een nieuwe generatie?
,,Het antwoord op die vraag ligt niet bij de missionarissen of de congregaties, maar bij de kerk als geheel. Die moet vitaliseren en van daaruit komen vanzelf weer nieuwe missionarissen voort. Maar zolang je kerken blijft sluiten, zullen er geen nieuwe missionarissen komen.’’

Wat moeten we dan doen?
Sommige waarden zijn altijd goed, ongeacht het tijdperk of religieuze systeem. Waar het omgaat is dat je die zodanig verpakt dat ze jongeren aanspreken. Neem bijvoorbeeld de kerkmuziek. Waarom altijd zo’n traditioneel pijporgel en geen rockmuziek in de kerk? Zo kun je jongeren bereiken en dat zal uiteindelijk ook meer missionarissen opleveren.’’

Nu u kardinaal bent, kunt u tot paus gekozen worden. Hoe kijkt u daar tegenaan?
,,Theoretisch is die kans er, maar ik zie mezelf totaal niet als kandidaat. Om paus te worden moet je vooral het Vaticaanse systeem door en door kennen en daar vragen ze echt niet iemand voor die vorig jaar pas kardinaal is geworden.’’

Wordt het niet eens tijd dat er een zwarte paus komt?
,,Dat zou op zich goed zijn. Maar ik denk dat het daar nog te vroeg voor is. De VS zijn een multiraciale samenleving en toch is er nog steeds geen zwarte president. En Kofi Annan heeft het heel moeilijk als secretaris-generaal van de Verenigde Naties. Ik denk dat de kerk nog niet klaar is voor een zwarte paus.’’